Magazin za nacionalnu geografiju, kulturu i tradiciju

Donja Kamenica, Knjaževac

Donja Kamenica nastala je na nekadašnjem vojnom putu, u vreme kada je izgrađena i predivna crkva. Crkva je sačuvana, ali jedinstvena narodna arhitektura živi svoje poslednje godine.

Donja Kamenica, Knjaževac

Donja Kamenica

Donju Kamenicu posetio sam u septembru 2012. godine, putujući knjaževačkim krajem.

Donja Kamenica, panorama, Knjaževac

Panorama Donje Kamenice

Donja Kamenica nalazi se na oko 15km od Knjaževca, na putu za Pirot. Reče je o starom naselju, podignutom na levoj obali Trgoviškog Timoka, na nekadašnjoj vojnoj komunikaciji od Vidina prema Pirotu. Ovih godina Trgoviški Timok ponovo je čista reka, pa su se vratili pastrmka i rečni rak.

Donja Kamenica, Trgoviški Timok, Knjaževac

Trgoviški Timok

Kao i u drugim selima knjaževačkog kraja, broj stanovnika je sve manji. Nakon Drugog svetskog rata, po popisu iz 1948. godine, u selu je živelo 1170 stanovnika. Po popisu iz 2002. godine, broj stanovnika bio je 360, a desetak godina kasnije, u selu živi manje od 300 stanovnika.

Donja Kamenica, Knjaževac

Donja Kamenica

Narodna arhitektura

Gornja Kamenica jedno je od sela u kojima je zaostao veći broj objekata, građenih u prepoznatljivom, narodnom stilu. Stari su više od sto godina. Prvi znak raspoznavanja je kućni trem s lukovima. Stari deo sela, nedaleko od centra, mogao bi da se svrsta u ambijentalnu celinu, koja bi obuhvatila sokak s nekoliko kuća, ambara i koševa. Kuće su stare više od sto godina i imaju karakterističan trem.

Donja Kamenica, stara seoska kuća, Knjaževac

Stare seoske kuće

Na nekim od kuća su karakteristični dimnjaci, koji nagoveštavaju da se u kući ispod njih nalazi zajednički prostor s ognjištem.

Donja Kamenica, Knjaževac

Donja Kamenica, stara seoska kuća, Knjaževac

Stare seoske kuće

Samouki majstori sasvim su nesvesno primenjivali preporučena, estetska pravila arhitekture. Trem najčešće ima neparan broj lukova. Trem je imao više uloga. Štiti ulaz u kuću od padavina i vetra, a u toplim mesecima dobro je mesto za okupljanje porodice. Konačno, trem je međuprostor između privatnog (i sigurnog) života porodice i opasnosti, sa kojima se, javno izloženi, mogu suočiti.

Donja Kamenica, lepa seoska kuća s tremom, Knjaževac

Stogodišnja kuća s tremom

U narodnom graditeljstvu način gradnje prilagođen je dostupnim materijalima. Iznad kamenog temelja, zidovi su građeni od naboja, koji čine drvena građa i ispun od pleve i blata. Ovakav način gradnje u potpunosti odgovara trendu izgradnje današnjih ekoloških kuća. Primenjene tehnike i materjali obezbeđuju toplotnu izolaciju, pa je zimi u kućama toplije, a leti nije vrućina. Osim toga, obezbeđena je i elastičnost i na stogodišnjim kućama retko se javljaju pukotine.

Donja Kamenica, ambar

Stara seoska kuća s ambarom

Kuće imućnijih stanovnika Donje Kamenice prepoznaju se po veličini, ali i po materijalu, od koga su izgrađene. Jedna od njih zidana je od opeke, a ograda i kapija s lukom su od klesanog kamena.

Donja Kamenica, lepa seoska kuća, Knjaževac

Donja Kamenica, lepa seoska kuća, Knjaževac

Luksuznija stara seoska kuća

Povoljni uslovi za poljoprivredu u Donjoj Kamenici obezbeđuju Trgoviški Timok i plodno zemljište, koje je reka, menjajući tok, stvorila. Zato su, najčešće, u dvorištima koševi i ambari.

Donja Kamenica, seosko dvorište, Knjaževac

Donja Kamenica, seosko dvorište

Donja Kamenica, seosko dvorište

Seoska dvorišta

Nakon Prvog svetskog rata arhitektura u Donjoj Kamenici napušta tradicionalni stil i prihvata nove trendove.

Donja Kamenica, Knjaževac

Seoska ulica

Donja Kamenica, Knjaževac

Novije kuće u Donjoj Kamenici

U centru Donje Kamenice

U centru Donje Kamenice su škola, zadružni dom, nekoliko spomenika. Najpoznatija i najstarija sačuvana građevina je Bogorodičina crkva

Donja Kamenica, centar sela, Knjaževac

Centar Donje Kamenice

Bogorodičina crkva izgrađena je u XIV veku, u baroknom i moravskom stilu. Po najnovijim istraživanjima, radovi su počeli 1393, a završeni su krajem 1398. godine. Karakteristična sa dva tornja. Freske su najvećim delom sačuvane, a nakon kozervacije njihova lepota došla je do izražaja.

Donja Kamenica, Bogorodičina crkva

Bogorodičina crkva iz XIV veka

Škola u Donjoj Kamenici je pred zatvaranjem. Sredinom XX veka, iz Donje Kamenice i nekoliko susednih sela, osmogodišnju školu pohađalo je i do 300 đaka. Dece je ponestalo, pa je u vreme moje posete škola imala troje đaka. U međuvremenu, školske zgrade su imale druge namene, zbog čega su renovirane.

Donja Kamenica, seoska škola, Knjaževac

Škola u Donjoj Kamenici

U centru sela je veliki zadružni dom. Izgrađen je u okviru posleratnog plana osnivanja zemljoradničkih zadruga i izgradnje domova kulture. Potpuno zanemarujući ideološke konotacije, seoski zadružni domovi imali su izuzetno veliki značaj u opismenjavanju seoskog stanovništva i organizaciji prosvetno-kultunog života sela.

Donja Kamenica, Zadružni dom, Knjaževac

Zadružni dom

Jedna od predratnih zgrada izgrađena je u tadašnjem građanskom stilu. Na fasadi je spomen-ploča, posvećena Prvulu Prši Milićeviću: "Učenik ove škole, učitelj, komunista i pozadinski radnik NOR-a zverski ubijen od četnika...". Spomen-ploču postavilo je 7. jula 1970. godine Udruženje saveza boraca Donje Kamenice.

Donja Kamenica

Centar sela

Česme su izuzetno lepi urbanistički detalji. Jedna, prilično stara i lepa česma je u centru sela.

Donja Kamenica, Seoska česma

Stara česma u centru Donje Kamenice

U centru Donje Kamenice su dva spomenika. Potpuno nedužno selo nije preskočio ni jedan rat. Spomenik "Palim ratnicima, borcima i žrtvama fašističkog terora (od 1912, do 1945. godine)" podigli su "Zahvalni građani Donje Kamenice" i otkriven je 6. septembar 1981. Na spomen-pločama izbrojao sam 109 imena!

Donja Kamenica, Spomenik ratnim žrtvama

Spomenik ratnim žrtvama

Drugi spomenik podigli su "Zahvalni građani Donje Kamenice 1946. godine" i posvećen je crvenoarmejcu Timofeju Ivanoviču (1895 - 1944). Dešava se ponekad da ljude ne ponesu trenutna politika i strasti. Zahvaljujući tome, spomenik Timofeju Ivanoviču preživeo je 1948. godinu i ušao u XXI vek.

Donja Kamenica, Spomenik crvenoarmejcu

Spomenik crvenoarmejcu Timofeju Ivanoviču

Kako stići u Donju Kamenicu

Donja Kamenica nalazi se na oko 15km i oko 25 minuta vožnje od Knjaževca, na putu za Pirot. Lako se stiže, a putovanje sigurno će prijati.

Donja Kamenica, Knjaževac

Ulazak u selo

Rado bih ponovo došao u Donju Kamenicu. Čini mi se da sam video samo mali deo sela i da ostale, dobre ljude nisam sreo.

U Donjoj Kamenici žive dobri ljudi. Dobrodošli ste!

 


Zahvaljujem se:

  • prijateljima iz Donje Kamenice: Radici Tasić, Vojkanu Ilenkoviću, Žiki Todoroviću i ostalim stanovnicima Donje Kamenice, čije sam lepe kuće i dvorišta fotografisao, nadajući se da neće da mi zamere;
  • Saši Todoroviću, na uzbudljivoj, ali sigurnoj vožnji, prijatnom druženju i strpljenju;
  • Božidaru Mitroviću iz Knjaževca, na pričama o knjaževačkim selima, ljudima i događajima;
  • Turističkoj organizaciji Knjaževac, koja je organizovala posetu Donjoj Kamenici.

 

Autor teksta i fotografija: Zoran Cvetković